Kosningabaráttan er hafin og kjörnir fulltrúar og frambjóðendur þegar farnir að takast á um fjárhagsstöðu sveitarfélagsins. Núverandi meirihluti heldur því fram að fyrri meirihluti hafi keyrt sveitarfélagið nánast í þrot á meðan fulltrúar Samfylkingar telja að þær fjárfestingar sem ráðist var í hafi verið nauðsynlegar.
En voru þær aðgerðir sem ráðist var í á yfirstandandi kjörtímabili nauðsynlegar? Við í Framsókn höfum gagnrýnt ýmislegt en stutt annað. Þetta er nefnilega ekki alveg klippt og skorið.
Á síðustu dögum hafa birst greinar frá oddvitum Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar um fjármál sveitarfélagsins. Ein greinin endaði á orðunum orðunum: „Höfum söguna í huga og horfum til framtíðar – Árborg til heilla!“
Þau orð get ég tekið undir. Við þurfum að hafa alla söguna í huga en gæta þess að velja ekki bara brot úr henni sem hugnast hverju sinni. Söguna þarf að skoða í heild, læra af henni og nýta lærdóminn þegar horft er fram á veginn.
Hver er sagan?
Á kjörtímabilinu 2018–2022 var ráðist í mikla innviðauppbyggingu. Byggður var leikskóli, grunnskóli og hjúkrunarheimili, fjölnota íþróttahöll var reist og farið í fleiri nauðsynlegar framkvæmdir sem höfðu setið á hakanum í of langan tíma.
Sveitarfélagið var í reynd komið í svokallaða innviðaskuld, þrátt fyrir ágæta fjárhagsstöðu á þeim tíma. Framkvæmdirnar kostuðu sitt og voru að stórum hluta fjármagnaðar með lánum. Skuldir jukust hratt og á sama tíma rauk verðbólgan upp í kjölfar COVID-19. Vextir hækkuðu og verðtryggðar skuldir þöndust út, rétt eins og gerðist hjá heimilum og ríki. Skuldahlutfall sveitarfélagsins fór yfir 150% skuldaviðmið og sveitarfélagið var því komið á hættusvæði.
Kosningarnar 2022 snerust að stórum hluta um þessa stöðu. Þegar nýr meirihluti tók við var gripið til skattahækkana, uppsagna og hagræðingar. Tekjurnar jukust og skuldahlutfallið lækkaði niður fyrir 110%.
Skattahækkanir leggjast á heimilin
Fasteignaskattur á íbúðarhúsnæði var 0,245% árið 2022 en hefur verið hækkaður í 0,44% í dag, eftir að hafa farið hæst í 0,48%. Þetta er nær tvöföldun á kjörtímabilinu, samhliða var gjalddögum fjölgað úr 10 í 11 og útsvar hækkaði úr 14,52% í 14,97%. Þá var einnig gripið til tímabundinnar hækkunar á útsvarinu árið 2024, í 16,44% og íbúar fengu eftirminnilega reikning fyrir þeirri hækkun sumarið 2025.
Hækkun fasteignaskatts hefur haft veruleg áhrif á íbúa Árborgar, ekki síst vegna mikillar hækkunar fasteignamats. Víða annars staðar hafa sveitarfélög brugðist við slíkum hækkunum með því að lækka skattahlutfallið en það er ekki tilfellið hjá núverandi meirihluta.
Þar að auki voru tekin upp byggingaréttargjöld til að standa undir innviðauppbyggingu. Sökum samdráttar í uppbyggingu var fljótlega veittur tímabundinn afsláttur á miðsvæði Selfoss til loka árs 2026. Sala byggingaréttar hefur skilað ágætis tekjum til sveitarfélagsins. Byggingaréttargjöld eru samt sem áður aukin skattheimta sem skilar sér í hærra húsnæðisverði og er einskiptis gjald á hverri lóð.
Horft fram veginn
Kjörtímabilið 2018–2022 var ekki gallalaust frekar en önnur tímabil. Skuldir hækkuðu of hratt og líklega hefði verið skynsamlegra að dreifa framkvæmdunum betur yfir lengri tíma. Að hluta til má þó rekja stöðuna til þess að nauðsynlegar framkvæmdir höfðu dregist á langinn á fyrri kjörtímabilum. Kjörtímabilið 2022–2026 hefur heldur ekki verið gallalaust. Heimilin hafa borið byrðarnar af fordæmalausum skattahækkunum, þó þær hafi skilað auknum tekjum og lægra skuldahlutfalli í kjölfarið.
Með söguna í huga er mikilvægt að horfa til framtíðar. Fjárhagsstaðan er betri í dag en fyrir fjórum árum, en við erum enn á viðkvæmum stað. Fram undan eru verkefni sem ekki verður lengur frestað, styrkja þarf innviði, efla atvinnulíf og stíga markviss skref til að létta þær byrðar sem lagðar hafa verið á heimilin.
Lækkun fasteignaskatta – Það er mikilvægt að vinda ofan af skattahækkunum síðustu ára sem leggjast þungt á bæði heimili og fyrirtæki, það þarf að gerast í varfærnum en markvissum skrefum. Í vaxandi sveitarfélagi er það raunhæft, enda fjölgar þeim sem greiða í sameiginlega sjóði á hverju ári.
Skynsamleg fjárfestingaráætlun – Sveitarfélag sem vex eins hratt og Árborg þarf að fjárfesta, það er óhjákvæmilegt. En hér þarf líka að gera skýra langtímaáætlun. Við höfum löngum heimilað uppbyggingu og bætt við innviðum eftir á. Það er kominn tími til að meta þörfina, forgangsraða og framkvæma í réttri röð. Plástrar og reddingar kosta samfélagið til lengri tíma.
Þjónustan í fyrsta sæti – Hlutverk sveitarfélagsins er að þjónusta íbúa. Fólk flytur til Árborgar vegna þess að hér er gott að búa og við ætlum að halda því þannig. Við þurfum að tryggja og efla grunnþjónustu og standa vörð um þau lífsgæði sem einkenna Árborg.
Uppbygging atvinnulífs – Uppbygging atvinnu hefur ekki tekið við sér á kjörtímabilinu, sem er kannski skiljanlegt þar sem gjöld á borð við fasteigna-, byggingarétta- og gatnagerðargjöld eru verulega íþyngjandi. Nauðsynlegt er að hlúa að því atvinnulífi sem er hér fyrir og byggja upp nýjar stoðir. Við þurfum að spyrja okkur hvort betra sé að rukka allt í botn og halda þannig aftur af atvinnu uppbyggingu eða hvort hægt sé að lækka gjöld og álögur, efla atvinnulíf og sækja auknar tekjur samhliða auknu atvinnulífi. Hugsa þarf uppbyggingu í takt við innviðaþörf til framtíðar.
Tölum máli heimilanna
Ég trúi því af heilum hug að sérhver einstaklingur sem býður sig fram til þjónustu við nærsamfélag sitt reyni að gera sitt besta. Pólitísk umræða vill stundum fara í skotgrafir og það er stundum nauðsynlegt til að vekja athygli á eigin málflutningi. Sagan geymir ýmislegt sem við þurfum að læra af, en við megum ekki festast í henni.
Að mínu mati er brýnt að við sem sveitarfélag horfum fram á veginn og tölum máli heimilanna, því það eru fyrst og fremst þau sem þurfa á sterkri og traustri þjónustu sveitarfélagsins að halda.
Matthías Bjarnason
Oddviti B-lista Framsóknar í Árborg
