Aðalfundur Þroskahjálpar á Suðurlandi fer fram 7. maí næstkomandi. Það er ekki ofsagt að félagið hafi legið í dvala um nokkurt skeið. Nú er kominn tími til að það vakni aftur til lífsins. Félagið er aðili að landssamtökunum og það skiptir máli að aðildarfélögin úti á landi séu virk, sýnileg og sterk.
Rúmum þremur árum eftir að þjónusta við fatlað fólk færðist frá ríki til sveitarfélaga þann 1. janúar 2011 ákváðu sveitarfélögin á Suðurlandi að stofna byggðasamlag um þjónustuna sem var nefnt Bergrisinn bs. Suðurland er víðfeðmt svæði og fólkið sem reiðir sig á þjónustu býr við ólíkar aðstæður, í ólíkum sveitarfélögum og með ólíka stuðningsþörf. Það eitt og sér kallar á skýra sýn, sterka rödd og virkt aðildarfélag sem lætur sig réttindi fatlaðs fólks raunverulega varða.
Í einfölduðu máli má segja að byggðasamlagið hafi tekið við sama svæði og Svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Suðurlandi hafði áður umsjón með. Það er svæði sem nær frá Skaftárhreppi að Ölfusi og inn í uppsveitir Árnessýslu. Svæði Bergrisans er vissulega skipt í fimm þjónustusvæði sem eiga fulltrúa í svokölluðu fagteymi og þjónusturáði Bergrisans. En fyrir almenning og ekki síst þjónustunotendur er þetta kerfi lítt sýnilegt og torskiljanlegt.
Ég hef stundum spurt mig hvort það hafi í raun verið heillaskref fyrir fatlað fólk á Suðurlandi að málaflokkurinn skyldi færast frá ríki til sveitarfélaga. Markmiðin með yfirfærslunni voru skýr og að mörgu leyti góð. Þjónustan átti að færast nær notandanum. Hún átti að verða samþættari. Fjármunirnir áttu að nýtast betur. En ég er ekki sannfærður um að notendur þjónustunnar upplifi almennt að þetta hafi gengið eftir. Ávinningurinn í formi nálægðar virðist að minnsta kosti lítill sem enginn. Ég er heldur ekki viss um að ábyrg sveitarfélög eða almenningur sjái með skýrum hætti hvernig fjármunirnir rata í raun til þjónustunnar sjálfrar.
Þegar svona stór og mikilvægur þáttur í opinberri þjónustu birtist almennum borgurum eins og leynifélag Agga Pó í stjórnsýslunni, þá verðum við að staldra við og spyrja: Er kerfið hannað fyrir þjónustunotandann eða þjónustuveitandann?
Að mörgu leyti virðist það ganga þvert á upphafleg markmið yfirfærslunnar. Samkvæmt ársreikningum byggðasamlagsins virðast fjármunir safnast upp ár frá ári í stað þess að fara markvisst í þá þjónustu sem þeim er ætlað að fjármagna. Á sama tíma er notendum nánast gert ómögulegt að fylgjast með ákvörðunum stjórnvalds sem tekur stórar ákvarðanir með bein áhrif á líf þeirra.
Hér er ekki hægt að vísa einfaldlega í rekstrarhagkvæmni. Hún má aldrei vega þyngra en grundvallarréttindi. Þetta snýst um það hvort fatlað fólk, aðstandendur og almenningur geti raunverulega skilið hvernig ákvarðanir eru teknar, hvernig forgangsröðun fer fram og hvernig fjármunum er ráðstafað. Ef upplýsingar og ákvarðanatökuferli eru ekki aðgengileg á skýran og skiljanlegan hátt, þá stenst það illa þær lagalegu skyldur sem gilda um viðeigandi aðlögun, þátttöku og aðgengi fatlaðs fólks að eigin málum.
Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur nú lagagildi hér á landi. Það þýðir að aðgengi að upplýsingum, þátttaka notenda og gagnsæ stjórnsýsla eru ekki eitthvað sem hægt er að velja og hafna eftir hentugleika. Þetta eru grundvallarviðmið sem eiga að birtast í öllum vinnubrögðum byggðasamlagsins.
Hvar eru fundargerðir stjórnar og þjónusturáðs Bergrisans?
Bergrisinn er ekki með heimasíðu sem skýrir hlutverk hans. Hann er ekki með skýrar leiðbeiningar á einum stað um það hvernig sækja á um þjónustu, hvert eigi að leita eða hvar eigi að byrja. Til að finna fundargerðir þarf að fara krókaleiðir í gegnum fundargerðir sveitarfélaga þar sem mál eru tekin fyrir og samþykkt. Það er ekki boðlegt. Þessar upplýsingar eiga ekki að vera settar handan við völundarhús stjórnsýslunnar þar sem aðeins vanir og innvígðir rata um.
Það er líka nauðsynlegt að spyrja hvernig fjármagni er stýrt. Nú hafa til dæmis Sólheimar ses. nýlega sagt upp þjónustusamningi við Bergrisann. Hér er gullið tækifæri fyrir Bergrisann til að leiðrétta það óréttlæti sem felst í því að þjónustan á Sólheimum sé rekin í gegnum einn stóran heildarsamning. Í ársreikningi Bergrisans fyrir árið 2025 má sjá skýrt hvernig fjölmargar aðrar rekstrareiningar eru sundurliðaðar sérstaklega, og heimili og vinnu- og virknieiningar birtar hver fyrir sig. Sólheimar birtast hins vegar sem einn risastór liður upp á 870.295.000 krónur, þrátt fyrir fjölbreytt þjónustuúrræði, mörg heimili og margar vinnu- og virknistöðvar.
Það hlýtur að vera öllum ljóst að það er ekki í samræmi við vandaða og faglega fjárhagsstýringu að setja 870 milljónir í einn heildarsamning án þess að fá kassakvittun; skýra sundurliðun eftir heimilum og starfseiningum. Ef fjármagnið á raunverulega að fylgja stuðningsþörf fólks, þjónustuáætlunum og faglegri ábyrgð, þá þarf skipulagið að vera skýrara. Rétt væri að gera samninga við einstök heimili og starfseiningar á Sólheimum með sambærilegum hætti og hjá öðrum rekstrareiningum innan byggðasamlagsins. Þá yrði hægt að sjá með skýrari hætti hvaða fjármunir fara hvert, hvernig þeir tengjast þjónustunni og hvort þeir skila sér í þeim persónubundna stuðningi sem hver og einn á rétt á samkvæmt mati á stuðningsþörf (SIS).
Og þetta er ekki bara spurning um réttindi notenda á Sólheimum. Þetta er líka spurning um rétt almennings og skattgreiðenda til að sjá að opinberu fé sé ráðstafað af skynsemi, fagmennsku og gagnsæi.
Ég býð mig fram til formanns af því að ég tel að Þroskahjálp á Suðurlandi eigi að verða sá vettvangur sem þorir að spyrja þessara spurninga og heimta skýr svör. Félagið á að vera lifandi afl í þágu réttinda fatlaðs fólks. Það á að standa með notendum þjónustunnar, aðstandendum þeirra og öllu því fólki sem vill sjá faglegri, réttlátari og mannúðlegri framkvæmd í þessum málaflokki.
Ég hef starfað lengi á vettvangi þjónustu við fatlað fólk og hef mikinn áhuga á því hvernig fagmennska, ábyrgð, réttindi og gæði eiga að vinna saman. Þess vegna vil ég leggja mitt af mörkum til að byggja Þroskahjálp á Suðurlandi upp sem sýnilegt, sterkt og trúverðugt aðildarfélag. Félag sem lætur sig stjórnsýslu varða. Félag sem fylgist með ráðstöfun fjármuna. Félag sem krefst gagnsæis. Og félag sem talar skýrt þegar réttindi fólks eru undir. Ég kalla eftir þátttöku frá notendum þjónustunnar, aðstandendum, starfsfólki og öllu áhugafólki um mannréttindi.
Ef ég fæ traust til að leiða Þroskahjálp á Suðurlandi mun ég vinna að því að félagið verði aftur lifandi afl.
Hallbjörn V. Fríðhólm
í framboði til formanns Þroskahjálpar á Suðurlandi
