Víða má sjá þess merki að hratt stefni í að aldurssamsetning þjóðarinnar verði rekstrarlega óhaghvæm, ef hún er ekki orðin það nú þegar, með hliðsjón af óhagstæðum rekstrareiningum á hinum ýmsu sviðum. Sjúkrahúsin eru yfirfull af gamlingjum sem betur væru komnir á dvalarheimilum, þar sem rekstur pr. einstakling er miklu mun lægri en á rándýru sjúkrahúsi með launaháu starfsfólki, a.m.k. í samanburði við þá sem á dvalarheimilunum starfa.
Gamlingjarnir, við nánari skoðun, eru ekki bara til vandræða í heilbrigðiskerfinu. Í tæknivæddu samfélagi eins og því sem við Íslendingar búum við í dag eru þeir líklegir til að valda auknu álagi á þá sem starfa á stöðum þar sem tæknin er stór þáttur í daglegum störfum starfsfólksins, og þar þarf einnig iðulega að eyða löngum stundum í að aðstoða tæknifatlaða eldri viðskiptavini.
Tæknifötlun er ekkert nýtt fyrirbæri, fólki hefur ávallt reynst miserfitt að tileinka sér nýja tækni, en þó hefur stökkið frá fortíð til nútíðar aldrei verið eins stórt og það er nú um stundir. Áður fyrr voru tæknibreytingar, ásamt ýmsum öðrum breytingum í umhverfi og aðstæðum mannskepnunnar, yfirleitt til góða og léttu fólki lífið með t.d. nýrra og betra byggingarefni húsnæðis, tækjum og tólum sem gera fólki dagleg störf heima og heiman, ásamt samgöngum, auðveldari og flýtir fyrir þeim sem þurfa að ferðast milli staða, og svo er það enn að margt gott hefur hin stafræna bylting í för með sér.
Í dag þarf fólk að velja, sem dæmi, hvaða greiðsluform það þarf að nota við dagleg innkaup heimilisins og annarra heimilisrekstrarþátta. Gjaldmiðill og greiðsluform hafa tekið mörgum og margvíslegum breytingum á ekki svo löngum tíma. Gamla góða krónan er þó enn sem komið er á sínum stað en hart er að henni sótt og mun hún án efa heyra sögunni til í vösum og buddum almennings áður en langt um líður.
Fyrir um eitt hundrað og fimmtíu árum fóru viðskipti manna á milli gjarnan fram með vöruskiptum: fiskur, kjöt, grænmeti, kartöflur, vefnaður og prjón og að sjálfsögðu mjólkurvörur, jafnvel tóbak, og þá var smjörið einna eftirsóttast sem gjaldmiðill. Þessar vörur voru jafnvel notaðar sem hluti launagreiðslna til vinnuhjúa á fardögum. Síðar komu peningar í hendur almúgans, þá ávísanir, þar á eftir greiðslukort og í dag er algengast að greiðslur fari fram í gegnum síma, armbandsúr eða það sem ég varð vitni að nýlega með fingrabaug.
Þessar breytilegu greiðsluaðferðir reynast unga fólkinu, að því er virðist, auðveldar, en svo er ekki með alla, því eldra fólk á iðulega í vandræðum með að tileinka sér síbreytilegar nýjungar á flestum þeim sviðum sem allur almenningur þarf að nota til að bjarga sér með dags daglega.
Mér virðist sem að mörgu leyti nútíma stafrænt umhverfi sé flestum þeim sem eldri eru erfitt í notkun og að sumu leyti jafnvel fjandsamlegt þeim sem ekki hafa náð á þeim tökum. Sá stafræni nútímaveruleiki sem við búum við reynist mörgum af eldri kynslóð erfiður að höndla og þeir upplifa sig iðulega frammi fyrir ýmsum stafrænum nauðsynlegum athöfnum svo þeir eru blátt áfram greindarskertir, auk þess sem erfiðara er fyrir eldri kynslóðina að tileinka sér síbreytilega tækni þegar aldurinn færist yfir og grunnþekkingu vantar.
Þá er auðvelt að festast í neti stafrænna miðla, þar sem eldri borgarar verða gjarnan fórnarlömb tæknifærra svikahrappa, t.d. við bankareikninga sem þeir þrjótar virðast eiga auðvelt með að brjótast inn á og ræna ævisparnaði fólksins sem treystir bönkunum. Þjónustuaðilar þeirra kerfa sem gera notkun hinna ýmsu aðila sem inni á netinu eru bjóða stöðugt uppfærslur og aukna nýtingu fjölbreyttrar þjónustu sem þar má finna, og á hliðarlínunni eru síðan netþjónustuþjófarnir sem fylgjast grannt með öllu sem fram fer á þínu þjónustusvæði og virðast fljótir og færir um að brjótast þar inn í vafasömum tilgangi.
Allt þetta getur valdið eldra fólki kvíða, vanmáttarkennd og þunglyndi, sérstaklega hjá fólki þar sem minnið er ekki lengur eins áreiðanlegt og áður var og vafasamt er að treysta á hvað varðar t.d. aðgangsorð sem verður í síauknum mæli að nota við hinar ýmsu aðgerðir í tölvum og símum, sum sé á svo mörgum sviðum hins stafræna umhverfis nútíðar.
Ég ætla að taka undir orð læknisins sem nýlega skrifaði grein í Morgunblaðið um stöðu eldri borgara í stafrænu umhverfi og fyrirsögnin var STAFRÆNT OFBELDI GEGN ELDRI BORGURUM. Ég spyr því: hvar ætlum við að draga mörkin, eða verða engin mörk? Mun þetta umhverfi taka yfir í síauknum mæli þar til fólk treystir betur gerfigreind en eigin dómgreind og kunnáttu?
Smá frásögn úr daglega lífinu að lokum. Mig vantaði upplýsingar um ákveðið lyf í apóteki og talaði þar við lyfjafræðing. Hann gat ekki leyst málið fyrir mig en benti mér á að setja fyrirspurn til Gerfigreindarinnar. Er þetta það sem koma skal, að öllum spurningum sem maðurinn getur (nennir) ekki að svara verði beint til hins alvitra apparats Gerfigreindarinnar og litið á svarið sem algilt og óumdeilanlegt? Hvenær hættum við að stjórna (nenna) gerfigreindinni og hún fer að stjórna okkur? Endar þetta e.t.v. með því að maðurinn verður að lokum nokkurs konar gæludýr í taumi tækninnar.
Ómar V. Franklínsson
Selfossi
