Árni Einarsson líf- og fornvistfræðingur hefur um þriggja áratuga skeið fengist við myndatökur af fornminjum víða á landinu. Undanfarin ár hefur hann einbeitt sér að Rangárvallasýslu og telur að þar séu minjar frá Víkingaöld sem séu á heimsmælikvarða. Þar megi sjá heilu bæina, með fjölmörgum stórum húsatóftum, kornökrum, sem sumir byggðu á verkfræðilega flókinni áveitu og ennfremur merki um umfangsmikla nautgriparækt.
Þann 15. janúar sl. flutti Árni erindi fyrir heimamenn um þessa vinnu sína í Félagsheimilinu á Hvolsvelli og nefndi Fornminjar á Njáluslóð.
Gæfumunur að skoða svæðin úr lofti
Þótt ýmislegt hafi verið vitað áður um minjar á svæðinu segir Árni það alls ekki hafa verið allt og mjög mikið mismikið vitað.
„Akrarnir til dæmis voru alveg óþekktir. Það sem gerir gæfumuninn er að skoða svæðin úr lofti, með dróna í þessu tilviki, í björtu veðri og að sólin sé lágt á lofti. Þá lifnar landið við og maður sér alls konar mynstur í mólendinu sem annars er ekki hægt að koma auga á,“ segir Árni.
Árni segir suma bæina hafa verið óþekkta, til dæmis á Árbakka, Árbæjarhelli og hjá Gíslholti. Vitað var um áveituna, sem er á Keldum, en Árni telur að aðeins ein nútímamanneskja hafi áður gert sér grein fyrir umfangi hennar og því verkfræðiundri sem hún er.
„Ég kiknaði í hnjánum þegar ég sá áveituna fyrst á drónaskjánum, hún er svo margbrotin, vel varðveitt og bara mögnuð. Það var ekkert sem hafði undirbúið mig fyrir að sjá þetta. Það tók mig líka langan tíma að meðtaka fornaldar-akrana.“
Plógförin sjást greinilega en Árni segist lengi vel ekki hafa verið viss nema þau væru eftir einhverja nútíma jarðvinnu. En svo reyndist ekki. Það eru ýmis örnefni á Rangárvöllum og nágrenni sem benda til akuryrkju, eins og Akurgarðar, Kornbrekkur og Línakrar en á engum þeirra hefur Árni fundið óræk merki um hana. En á Skeiðvöllum, í Lúnansholti og Bergvaði (nú Móeiðarhvoli) blasa akurrákirnar við, innan um aðrar mjög fornar búsetuminjar.
Söguöldin, hrein og klár
Árni tengir minjarnar við tíma Njálu. Það er hægt að aldursgreina minjar með því að grafa lítinn skurð í forna torfgarða sem eru á svæðinu og greina öskulög úr þekktum, tímasettum eldgosum. Það hefur Árni gert með aðstoð fornleifa- og gjóskufræðinga og með leyfi frá landeigendum og Minjastofnun.
Minjarnar virðast almennt frá Þjóðveldisöld, frá því seint á 10. öld og eitthvað fram yfir 1150, þær yngstu.
„Þetta er Söguöldin, hrein og klár. Það er merkilegt að mjög lítið sést af minjum frá öldunum þar á eftir. Kannski hefur verið byggt ofan á þær flestar. Þetta á bæði við minjar í Rangárvallasýslu og Þingeyjarsýslunum, sem ég hef líka skoðað mikið.“
Árna finnst skemmtilegt að hugsa til þess að fólkið á þessum bæjum hefur sennilega þekkst vel. Besti vitnisburðurinn um það er þingstaðurinn á Þingskálum við Ytri-Rangá, sem er einnig vel varðveittur minjastaður, með fjölda búðatófta.
Aldursgreining á áveitunni, og þar með ökrunum á Keldum, gefur ca. árið 1000, þannig að Njáll, Flosi og Ingjaldur á Keldum eru ekki langt undan.
„Og auðséð verður hví Ingjaldur er í Njálu sagður hafa 30 heimamenn. Það þurfti heljarmannskap í áveituna.“
Mikil nautgriparækt
Árni segir að stórar hólfaskiptar torfgirðingar auk langhúsa af stærstu gerð, sem líklega eru fjós, bendi til mikillar nautgriparæktar. Eitthvað af þessu tagi er á allmörgum bæjum. Hann segir að sums staðar sjáist rétt aðeins móta fyrir þessum minjum í túninu heima við bæ.
„Málið er að akuryrkja verður tæpast stunduð án mykju til áburðar, svo að við sjáum fyrir okkur mikinn kúa- og nautabúskap í bland við kornyrkju á mörgum bæjum á Suðurlandi og áveitur þar sem aðstæður leyfðu. Sauðfé þurfti líka vegna ullarinnar. Þetta er önnur mynd en flestir hafa í kollinum býst ég við, þrátt fyrir að þetta sé ekki ólíkt því sem Íslendingasögurnar lýsa og gömlu lögbækurnar einnig.“
Minjar í hættu?
Árni segir að mólendi eigi undir högg að sækja. Nýlega voru opinberuð áform um virkjunarframkvæmdir á Keldum, einmitt þar sem áveituminjarnar eru. Þótt fornminjar séu sjálffriðaðar samkvæmt lögum segir Árni að slík vernd sé lítils virði ef vitneskja um minjarnar er takmörkuð.
Skógrækt, túnrækt og frístundabyggðir hafa teygt sig inn á sum þeirra minjasvæða sem hvað merkust eru, þannig að það bráðliggur á að koma á einhvers konar svæðisvernd.
„Merkustu minjarnar í uppsveitunum eru allar á frekar takmörkuðu svæði þar sem eru bæirnir Gíslholt, Pula, Skeiðvellir, Lúnansholt, Árbakki og Bjalli. Á Rangárvöllunum eru glæsilegustu minjarnar á Keldum og þaðan niður með Eystri-Rangá, á Völlum, Efrahvoli og Efrahvolshellum og svo Móeiðarhvoli. Svo eru mögnuð garðlög frá elstu tíð niðri í Landeyjunum, sérstaklega á Forsæti og Kálfsstöðum og enn fremur Línakrar í landi Bergþórshvols. Heima á Bergþórshvoli eru fornleg garðlög sem gætu vel verið frá tímum Njáls. Sem betur fer eru sveitarfélögin að láta kortleggja minjar í Rangárvallasýslu. En tíminn er naumur því að nútíðin er ofurseld hraðfara breytingum,“ segir Árni.
Hvað næst, Árni?
„Myndatökum er að mestu lokið. Ég er að kynna niðurstöðurnar fyrir landeigendum víða. Svo er ég að vinna að bók um þessar minjar allar, bæði á Norður- og Suðurlandi, og reyndar um land allt. Fæstir vita af þessum minjum og ég held að með því að sýna þær breytist söguvitund margra að einhverju marki. Ég er líka, ásamt samstarfsfólki, að ljúka við ritgerð um Njáluslóðaminjarnar sem vonast er til að birtist í fagtímariti um fornleifafræði,“ segir Árni að loknu viðtali.
